Ze hebben een baan, een relatie, kinderen en vrienden. Intelligente vrouwen, die ogenschijnlijk voldoen aan de sociale verwachtingen. Dat dat hun bovenmatig veel moeite kost, blijkt pas wanneer ze vastlopen.
We verwachten niet dat iemand met autisme aardig en meelevend overkomt, getrouwd is, drie kinderen heeft en soms zelfs een sociaal beroep als arts of psycholoog uitoefent. En toch kan dat een vrouw met autisme zijn. We verwachten een sociaal onhandige persoon die gefascineerd is door techniek en die zich niet kan inleven in anderen. Dat standaardbeeld, zegt Blijd-Hoogewys, hoofd van het Autismeteam van ggz-instelling Inter-Psy in Groningen, is voornamelijk gebaseerd op onderzoek onder jongens en mannen. Het is een beeld waaraan meisjes en vrouwen met autisme niet direct voldoen.
Autismespectrumstoornissen komen voor bij zowel mensen met een normale intelligentie als bij zwakbegaafden. Onder zwakbegaafden zijn er twee keer zoveel mannen als vrouwen met autisme en bij mensen met een normale of hoge intelligentie is dat zelfs acht a negen keer zoveel. Dat laatste vinden experts vreemd, vertelt psycholoog en onderzoeker Annelies Spek, hoofd van het Autisme Kennis Centrum in Utrecht. Waarom zouden er onder slimme mensen opeens veel minder vrouwen met autisme voorkomen? Wij vermoeden dat er veel meer slimme vrouwen met autisme zijn dan eerder gedacht. Autisme kan zich anders en minder opvallend uiten bij slimme meisjes en vrouwen dan bij jongens en mannen. Deze vrouwen lijken eigenlijk te sociaal om autistisch te zijn. Dat komt volgens de deskundigen door sociaal compensatiegedrag: door hun intelligentie weten ze zich te redden, bijvoorbeeld door te beredeneren: wat wordt er van mij verwacht?
Spek: Een verpleegkundige vertelde me dat ze zichzelf had aangeleerd om tegen klagende patiënten te zeggen: “wat vervelend voor u”. Ze kwam over als een empathische zuster. Ook camoufleren deze vrouwen de symptomen in plaats van echt oogcontact te maken – wat voor iemand met autisme erg moeilijk kan zijn – kijken ze bijvoorbeeld naar de neusbrug van de ander.
Studeren op sociaal gedrag
Meisjes observeren hoe anderen zich gedragen in sociale situaties en gaan hun gedrag imiteren. Dat wordt sociale echolalie genoemd. Intelligentie mannen met autisme doen dat soms ook, maar vrouwen lijken er verder in te gaan. Wat daarbij helpt is dat ze vaak een sociale preoccupatie hebben: een overdreven interesse in sociale processen. Waar jongens met autisme zich obsessief bezighouden met techniek, treinen of sterrenstelsels, zijn meisjes geregeld overmatig geïnteresseerd in menselijk gedrag. Ze lezen er bijvoorbeeld ontzettend veel over en stellen heel veel vragen om mensen beter te kunnen begrijpen. Psychologieboeken zijn vaak favoriet. Maar juist deze typisch vrouwelijke manier om met autisme om te gaan maakt dat ze met het verstrijken van de jaren steeds minder autistisch overkomen en niet de juiste hulp krijgen. Naarmate ze ouder worden leren ze steeds meer over ‘hoe het hoort’ en worden ze dus beter in het verhullen van de symptomen.
Chronisch overbelast
Van de vrouwen die pas op latere leeftijd de diagnose autisme krijgen heeft bijna iedereen eerder hulp gezocht, zo blijkt uit een presentatie van Spek. Bij die gelegenheid kreeg 66% van hen een andere diagnose; bij ongeveer de helft was dat een stemmingsstoornis. In levensfasen waarin het relatief rustig is, kan het best goed gaan met deze vrouwen. Maar een verhuizing, kinderen krijgen of werk waarin veel verwacht wordt op sociaal vlak kunnen t veel prikkels en stress met zich meebrengen. Al dat aanpassen en compenseren heeft een prijs. Het is emotioneel uitputtend om continu te moeten observeren, analyseren en je natuurlijke gedag aan te passen. Het kost zoveel kracht en energie dat deze vrouwen vaak chronisch overbelast zijn. Ze komen bij een hulpverlener met angst- of somberheidsklachten of een burn-out. Hoe slimmer de vrouw in kwestie is, hoe beter ze bovendien beseft dat ze tekortschiet en anders is dan anderen. Vrouwen met autisme voelen zich daardoor geregeld eenzaam en minderwaardig.
Moeilijke praters
Waarom hebben meisjes en vrouwen zoveel meer de neiging hun symptomen te verhullen dan mannen, met alle gevolgen van dien? De onderzoekers hebben daar wel ideeën over. Spek: we vermoeden dat het verschil tussen meisjes met autisme en meisjes zonder autisme groter is dan het verschil tussen jongens met autisme en jongens zonder autisme. Meisjes met autisme voelen dus in de omgang met seksegenoten als van jongs af aan dat ze anders zijn; bijvoorbeeld doordat ze niet zo makkelijk kletsen en minder interesse hebben in jongens en relaties. Maar ze willen heel graag geaccepteerd worden. Bovendien wordt er van meisjes en vrouwen al vanaf jonge leeftijd veel meer verwacht op sociaal gebied en het vervullen van verschillende rollen, zegt Spek. Die druk om sociaal te zijn is wellicht de reden dat meisje met autisme vanaf de kleuterleeftijd al meer geneigd zijn contact te zoeken en minder teruggetrokken zijn dan jongetjes. En ook op latere leeftijd wordt er van mannen minder verwacht op sociaal vlak. Als een man zwijgzaam is, zich urenlang terugtrekt en wat minder bemoeit met de opvoeding van de kinderen, vindt niemand dat echt raar.
Toch dat stempel?
Wie zich herkent in de problemen van vrouwen met autisme, kan zich het best laten doorverwijzen naar een specialist, zoals een psycholoog of een psychiater met veel ervaring op het gebied van vrouwen en autisme. In hoeverre belemmert het iemand in haar functioneren? Hoeveel last heeft ze ervan? Veel vrouwen die ik spreek zijn al meerdere keren vastgelopen, of kregen verschillende diagnoses en behandelingen die niet hielpen. Voor deze vrouwen is het vaak een opluchting te begrijpen waarom ze telkens depressief werden of een burn-out kregen. Als er eenmaal is vastgesteld dat een vrouw autisme heeft, wordt het voor haar en haar omgeving veel beter mogelijk om rekening te houden met haar autisme. Wat helpt is ‘ontprikkelen’, sociaal minder eisen stellen aan jezelf en minder taken op je te nemen. Keuzes maken, je leven anders inrichten. Afspraken maken op je werk, met je partner en kinderen, zodat je je kunt terugtrekken als dat nodig is. Het gaat erom in balans te blijven. Dan kunnen de kenmerken die bij autisme horen, zoals analytisch denkvermogen en precisie in plaats van een belemmering een kracht zijn.
bron: psychologie magazine